Chế định thu hồi đất đã được thảo luận rất kỹ trong quá trình ròng rã làm Luật Đất đai 2024 và cái khung vững chắc ấy theo tôi không nên bị phá vỡ vì bất kỳ lý do gì, kể cả lý do tăng trưởng kinh tế.
Viết tiếp sau bài ““Gỡ vướng” Luật Đất đai: Tăng trưởng kinh tế cần gắn với ổn định xã hội”: “Gỡ vướng” Luật Đất đai: Tăng trưởng kinh tế cần gắn với ổn định xã hội – Nguyễn Văn Đỉnh
Thu hồi đất là chế định gây tranh luận của Luật Đất đai. Tôi đã từng trả lời báo chí nhiều lần và luôn nói: Tôi ủng hộ việc duy trì chính sách “Thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng”, vì ta là đất nước đi sau, muốn rút ngắn khoảng cách với các quốc gia khác thì phải đầu tư cơ sở hạ tầng, phải có đất để xây dựng kết cấu hạ tầng của nền kinh tế (một trong 3 đột phá chiến lược của Đảng). Việc thu hồi đất sẽ tạo cơ hội để đẩy nhanh quá trình xây dựng kết cấu hạ tầng, các dự án tạo động lực… Nhưng việc thu hồi đất theo tôi phải gắn với 2 điều kiện tiên quyết: Thứ nhất, chỉ thu hồi đất trong những trường hợp thật cần thiết theo đúng Điều 54 Hiến pháp. Thứ hai, người dân bị thu hồi đất phải được bồi thường thỏa đáng, hỗ trợ thực chất và ưu tiên đất để tái định cư trước khi dành đất để kinh doanh.
Nhìn vào dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai, tôi rất băn khoăn khi cả 2 điều kiện nêu trên đều rất có thể không được bảo đảm và dường như đang đi theo hướng hi sinh ổn định xã hội để đổi lấy tăng trưởng kinh tế. Ở điều kiện thứ hai, trong bài viết trước, tôi đã bàn luận về sự bất hợp lý nếu sử dụng bảng giá đất làm căn cứ tính tiền bồi thường cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất – cách làm đã gây ra rất nhiều những tranh chấp, khiếu kiện bao năm qua.
Ở điều kiện thứ nhất, dự thảo Nghị quyết đề xuất bổ sung một số trường hợp thu hồi đất: (i) Để tạo quỹ đất để thanh toán dự án theo Hợp đồng BT; (ii) Để cho thuê đất tiếp tục sản xuất, kinh doanh đối với trường hợp tổ chức đang sử dụng đất mà Nhà nước thu hồi đất.
Tôi rất băn khoăn về tính hợp lý của 2 trường hợp thu hồi đất dự kiến bổ sung này. Ở trường hợp 1, tôi tán thành việc Nhà nước cần cho phép triển khai các dự án BT (đổi đất lấy hạ tầng) vì như tôi đã nêu, ta cần đầu tư kết cấu hạ tầng trong khi ngân sách còn eo hẹp. Nhưng để làm dự án BT thì Nhà nước cần phải chủ động bố trí quỹ đất thanh toán và phải rơi vào các trường hợp chính đáng được phép thu hồi đất theo Điều 79 Luật Đất đai, chứ sao lại thu hồi đất bắt buộc của chủ thể này với lý do là Nhà nước cần đất để giao cho chủ thể khác?
Tương tự là trường hợp 2, Nhà nước muốn bồi hoàn/hoàn trả đất cho doanh nghiệp đang sản xuất mà bị thu hồi đất thì Nhà nước cũng phải chủ động bố trí quỹ đất và phải rơi vào các trường hợp chính đáng theo Điều 79 Luật Đất đai chứ? Liệu quy định mới này có tạo ra hiệu ứng domino không? Nhà nước thu hồi đất của A và bởi A mất đất sản xuất nên phải thu hồi đất của B để bồi hoàn cho A? Sau đó, để bồi hoàn cho B thì lại phải tiếp tục thu hồi của C?… Và vòng lặp cứ thế tiếp diễn?
Thời gian qua, các nhà lãnh đạo đã nói rất nhiều đến việc xây dựng một nền hành chính hiện đại, minh bạch và hiệu quả, gắn với trách nhiệm giải trình. Đó là hướng đi rất đúng đắn, được người dân, trong đó có tôi, rất mong chờ. Trách nhiệm giải trình theo tôi cần phải được bảo đảm, ghi nhận thông qua việc khi Nhà nước đưa ra một quyết định hành chính ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân thì phải làm rõ được việc nó xuất phát từ “TÔI CẦN” hay vì “XÃ HỘI CẦN”.
Việc thiết kế các trường hợp Nhà nước thu hồi đất bằng phương pháp liệt kê của Luật Đất đai chính là để giới hạn, kiểm soát quyền lực nhà nước – công cụ không thể thiếu trong một nhà nước pháp quyền và ở mỗi trường hợp thu hồi đất theo Điều 79 Luật Đất đai đều toát lên được tính chất “lợi ích quốc gia, công cộng” – tính chất “vì xã hội cần”. Chế định thu hồi đất đã được thảo luận rất kỹ trong quá trình ròng rã làm Luật Đất đai 2024 và cái khung vững chắc ấy theo tôi không nên bị phá vỡ vì bất kỳ lý do gì, kể cả lý do tăng trưởng kinh tế.
“Tăng trưởng kinh tế là quan trọng nhưng tăng trưởng kinh tế sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu nó không làm mất đi trật tự ổn định trong xã hội và bảo đảm công bằng cho người dân. Như thế đất đai mới thực sự trở thành một nguồn lực mà như mục tiêu nhiều người ao ước: Đất nước giàu lên, nhiều người đổi đời nhờ đất nhưng đừng để ai nghèo đi cũng vì đất.” – Tôi đã viết trong bài viết trước.
* Bài viết với mục đích góp ý để xây dựng thể chế, đóng góp cho sự phát triển chung và bền vững của đất nước, không nhằm bất kỳ mục đích nào khác.
** Ảnh: Nhiều năm trước, đọc Luật Đất đai 2013 để góp ý tổng kết các vấn đề của Luật Đất đai cũ, xây dựng đề cương dự thảo Luật Đất đai mới.
08/12/2025
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh