Vụ gian lận thi cử tại Hội đồng thi trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 đã được công bố thông tin chính thức. Điều đáng chú ý là để giải quyết hậu quả của việc “thầy tuồn bài, trò chép chung” dẫn đến serie điểm 10 môn Toán bất thường, Sở GD&ĐT Tuyên Quang đã đề xuất giải pháp chưa từng có tiền lệ: Cho toàn bộ thí sinh tại điểm thi này thi lại môn Toán, đồng thời kiến nghị Bộ GD&ĐT lùi thời điểm xét tuyển đại học, cao đẳng toàn quốc.
Dưới góc độ pháp lý, đối chiếu với Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành tại Thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT ngày 24/12/2024 (Quy chế thi tốt nghiệp THPT) thì đề xuất của Sở GD&ĐT Tuyên Quang là không phù hợp.
1. Quy chế quy định ra sao về xử lý vi phạm
Theo Điều 57 Quy chế thi tốt nghiệp THPT về xử lý thí sinh vi phạm Quy chế thi, bài thi sẽ bị cho điểm 0 (không) nếu “được chép từ các tài liệu mang trái phép vào phòng thi”.
Do đó, nếu tiếp nhận lời giải hoặc đáp án trái quy định từ người khác, thí sinh vi phạm sẽ bị xử lý cho điểm 0 (không) ở môn vi phạm.
Đối chiếu với Điều 57 Quy chế thi về công nhận tốt nghiệp THPT: “Những thí sinh đủ điều kiện dự thi, không bị kỷ luật hủy kết quả thi, tất cả các môn thi đều đạt trên 1,0 điểm theo thang điểm 10 và có ĐXTN từ 5,0 (năm) điểm trở lên được công nhận tốt nghiệp THPT.”
Như vậy thí sinh bị điểm 0 (không) ở môn Toán sẽ bị coi là “điểm liệt” và không được công nhận tốt nghiệp. Thí sinh này nếu có nhu cầu sẽ phải đăng ký thi tốt nghiệp vào các năm sau để được xét công nhận tốt nghiệp.
Khoản 7 Điều 57 Quy chế thi cũng quy định rõ: “Đối với các vi phạm có dấu hiệu hình sự thì các cơ quan quản lý giáo dục lập hồ sơ gửi cơ quan có thẩm quyền xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định”.
2. Có được tổ chức thi lại hay không?
Câu trả lời là “Có”.
Theo điểm c khoản 2 Điều 8 Quy chế thi tốt nghiệp THPT, Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh chỉ có thẩm quyền báo cáo và đề xuất phương án xử lý đối với các tình huống phát sinh.
Thẩm quyền quyết định tổ chức thi lại thuộc Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia theo điểm c khoản 2 Điều 7 Quy chế thi.
Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT thành lập, do Thứ trưởng Bộ GD&ĐT làm Trưởng ban, Phó Trưởng ban là lãnh đạo các đơn vị thuộc Bộ GD&ĐT, Phó Trưởng ban thường trực là lãnh đạo Cục Quản lý chất lượng.
Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia có quyền quyết định hoặc trình Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quyết định đình chỉ tạm thời hoạt động thi hoặc tổ chức thi lại tại một số Hội đồng thi hoặc trong cả nước.
Như vậy, Quy chế thi tốt nghiệp THPT có dự liệu việc tổ chức thi lại nhưng thẩm quyền này được giao cho Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT thành lập.
Đề xuất của tỉnh Tuyên Quang bám vào “khe cửa hẹp” trong Quy chế thi tốt nghiệp THPT.
Tại Điều 54 Quy chế thi tốt nghiệp THPT cũng có quy định về xử lý các trường hợp bất thường về đề thi. Khi có kết luận chính thức về lộ đề thi, Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia quyết định đình chỉ bài thi/môn thi bị lộ đề thi và tổ chức thi bài thi/môn thi đó bằng đề thi dự bị vào thời gian thích hợp, sau buổi thi cuối cùng của kỳ thi.
Mặc dù Điều 54 Quy chế thi tốt nghiệp THPT chỉ quy định việc xử lý các trường hợp bất thường về đề thi nhưng cũng có thể áp dụng tương tự để xử lý cho trường hợp Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia quyết định tổ chức thi lại tại một Hội đồng thi.
3. Quy chế của Bộ không có điều khoản “thi lại” để sửa sai cho cán bộ và thí sinh
Như đã nêu tại mục 2, Quy chế thi tốt nghiệp THPT trao cho Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia quyền quyết định tổ chức thi lại nhưng không liệt kê trường hợp nào được quyết định cho thi lại.
Quy chế hoàn toàn để ngỏ quyền cân nhắc cho Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia/Bộ GD&ĐT. Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia sẽ xem xét cho từng trường hợp cụ thể, cá biệt. Việc có tổ chức thi lại hay không hoàn toàn thuộc thẩm quyền cân nhắc của Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia trên cơ sở đánh giá tính chất, mức độ của vụ việc.
Như vậy, Quy chế không mặc định rằng cứ phát hiện tiêu cực thì phải tổ chức thi lại.
Nếu bất cứ địa phương nào có gian lận đều cho thi lại thì sẽ tạo tiền lệ rất nguy hiểm; khiến tính ổn định, nghiêm minh của kỳ thi quốc gia sẽ bị phá vỡ; ảnh hưởng đến xét tuyển đại học trên phạm vi cả nước (do kết quả thi tốt nghiệp là căn cứ để xét tuyển vào các trường đại học).
Mặt khác, mặc dù Quy chế thi tốt nghiệp THPT không đưa ra tiêu chí được tổ chức thi lại nhưng trong vụ việc tại Tuyên Quang, vi phạm đã được xác định là:
– Trưởng điểm thi chỉ đạo;
– Thầy giáo Duy là thư ký hội đồng vào phòng thi hướng dẫn học sinh làm bài thi (chưa rõ giám thị có in/photo sẵn bài giải cho thí sinh chép hay không, vấn đề này phải làm rõ trong quá trình điều tra);
– Công an đã khởi tố vụ án và khởi tố 4 bị can.
Như vậy, đây hoàn toàn không phải sự cố khách quan (chẳng hạn: mưa bão, hỏa hoạn làm cháy, hỏng đề thi…; mất điện, thiên tai… khiến một số lượng lớn thí sinh không thể đến phòng thi đúng giờ…). Trái lại, đây là hành vi vi phạm có chủ đích của con người.
Vì vậy, nếu tổ chức thi lại thì về bản chất là đang dùng một kỳ thi mới để khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm cố ý, có yếu tố hình sự của một nhóm người gây ra. Việc này trái với mục tiêu của kỳ thi là phải bảo đảm các yếu tố trung thực, khách quan, công bằng (theo Điều 2 Quy chế thi).
Hơn nữa, nếu cho toàn bộ thí sinh thi lại thì sẽ phát sinh câu hỏi:
– Những thí sinh không được nhắc bài có phải thi lại không?
– Những thí sinh đã làm bài trung thực nhưng bị điểm thấp hơn thực lực ở kỳ thi lại (vì áp lực phòng thi) thì sao?
– Những em đã đạt kết quả đúng năng lực có phải chịu thêm một kỳ thi chỉ vì người khác gian lận?
Quy chế thi không có câu trả lời rõ ràng cho những tình huống này, do đó nếu tổ chức thi lại sẽ có nguy cơ phát sinh khiếu nại.
Mặc dù Quy chế thi không nêu rõ nhưng dưới góc độ lý luận, việc tổ chức thi lại bằng đề dự bị chỉ được phép kích hoạt trong các tình huống bất khả kháng như: thiên tai, dịch bệnh cách ly diện rộng, hoặc bị lộ đề thi…
4. Vô hiệu hóa các chế tài xử lý vi phạm
Quy chế thi tốt nghiệp THPT quy định một hệ thống chế tài rất nghiêm khắc và cụ thể đối với thí sinh vi phạm quy chế. Tùy theo mức độ, thí sinh có thể bị chấm điểm 0 đối với bài thi vi phạm hoặc áp dụng hình thức kỷ luật tương ứng nếu đủ căn cứ.
Mặc dù cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố với giám thị, giáo viên, tức là những người tổ chức kỳ thi nhưng các học sinh có vi phạm là những người đã đủ 18 tuổi hoặc gần đủ 18 tuổi – độ tuổi đã có đầy đủ (hoặc tiệm cận) năng lực hành vi để tự quyết định và chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Mặc dù vi phạm “tuồn lời giải” xuất phát từ giám thị nhưng việc sử dụng nó để gian lận thi cử là lỗi của các em. Bởi vậy, những em học sinh vi phạm phải chịu trách nhiệm liên đới cho hành vi gian lận của mình, không phải là “nạn nhân”.
Đề xuất cho thi lại của Tuyên Quang vô hình trung đã xóa bỏ toàn bộ các chế tài đối với người vi phạm. Nếu Bộ GD&ĐT chấp thuận cho thi lại, tất cả các bài thi gian lận sẽ được hủy bỏ mà không để lại bất kỳ hậu quả pháp lý nào cho thí sinh. Các em vi phạm được “xóa cờ đánh lại” với một cơ hội mới ngay lập tức để lấy điểm xét tuyển đại học.
Điều này hoàn toàn trái với tinh thần xử lý nghiêm minh của Quy chế thi, biến sai phạm nghiêm trọng thành một “sự cố kỹ thuật” có thể sửa chữa bằng một buổi thi bù.
5. Lập luận “không để học sinh vô tội bị ảnh hưởng” có đủ sức thuyết phục không?
Ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Phó chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang, khẳng định quan điểm xử lý vụ việc với tinh thần khách quan, công khai, minh bạch, thượng tôn pháp luật nhưng phải “đảm bảo quyền và lợi ích cho học sinh, nhất là những em không liên quan vụ việc, không để học sinh vô tội bị ảnh hưởng”.
Sở GD&ĐT Tuyên Quang lập luận rằng đề xuất tổ chức thi lại (có gắn camera, máy dò kim loại để tránh mang thiết bị gian lận) dựa trên sự đồng thuận 100% của 322 phụ huynh và thí sinh tại điểm thi.
Tuy nhiên, Quy chế thi không quy định hình thức lấy ý kiến phụ huynh, học sinh và căn cứ kết quả biểu quyết để quyết định thi lại. Việc 322 phụ huynh đồng ý chỉ có ý nghĩa tham khảo trong quá trình xây dựng phương án xử lý mà không làm phát sinh thẩm quyền/trách nhiệm tổ chức thi lại.
Quy chế thi tốt nghiệp THPT là văn bản quy phạm pháp luật, có hiệu lực áp dụng bắt buộc trên toàn quốc. Khi một vụ việc có dấu hiệu hình sự xảy ra, việc xử lý phải tuân thủ tuyệt đối vào kết luận điều tra và các quy định pháp lý hiện hành, chứ không thể dựa vào “nguyện vọng” hay “sự đồng ý” của các đối tượng chịu tác động.
Việc lấy tâm lý đám đông hay sự thỏa hiệp với phụ huynh để làm căn cứ kiến nghị sửa đổi quy trình thi cử quốc gia là tiền lệ cực kỳ nguy hiểm, làm xói mòn tính thượng tôn pháp luật.
6. Không thể vì một số “con sâu” mà lùi lịch tuyển sinh toàn quốc
Kế hoạch tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT và khung thời gian tuyển sinh đại học, cao đẳng được Bộ GD&ĐT quyết định mang tính chiến lược, vĩ mô, ảnh hưởng đến hàng triệu con người và cả hệ thống vận hành của hàng trăm trường đại học.
Việc một địa phương để xảy ra sai phạm chủ quan (một số “con sâu”) mà khiến Bộ GD&ĐT, hàng triệu thí sinh và cả trăm trường đại học phải điều chỉnh toàn bộ hệ thống tuyển sinh (làm “rầu nồi canh”) chỉ để chờ địa phương đó khắc phục hậu quả là một đề xuất thiếu trách nhiệm và cục bộ. Nó vi phạm nguyên tắc cân bằng lợi ích trong quản lý công, buộc “đa số” phải phục vụ cái sai của “thiểu số”.
7. Giải pháp đúng: Kiên quyết bóc tách và xử lý theo pháp luật
Để đảm bảo tính nghiêm minh của Quy chế thi, quy trình bắt buộc phải là:
– Chờ kết luận bóc tách từ Cơ quan Điều tra: Xác định rõ ràng phạm vi tác động của bị can Nguyễn Hà Duy và đồng phạm. Những thí sinh nào đã nhận sự hỗ trợ, hướng dẫn bài thi phải bị Hủy kết quả thi môn Toán theo đúng quy định tại Quy chế.
– Áp dụng chế tài nghiêm khắc: Thí sinh bị hủy kết quả sẽ không đủ điều kiện xét tốt nghiệp THPT năm 2026. Cơ hội của các em là đăng ký thi lại vào kỳ thi tốt nghiệp ở những năm tiếp theo (sớm nhất là năm 2027). Đây là chế tài tương xứng hành vi, đủ sức răn đe.
– Bảo vệ học sinh trung thực bằng chứng cứ, không bằng sự cào bằng: Đối với những học sinh được xác định không liên quan, không vi phạm (được cơ quan công an xác nhận qua các hình thức: trích xuất camera, lời khai, đối chiếu bài thi…), kết quả của các em phải được giữ nguyên. Không thể bắt những em học thật, thi thật phải đi thi lại để chứng minh sự trong sạch của mình.
Thượng tôn pháp luật nghĩa là phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định đã ban hành, dù hậu quả có đau xót đến đâu. Thỏa hiệp bằng một kỳ thi lại không phù hợp với tinh thần của Quy chế thi là biện pháp hợp thức hóa cho sai phạm và sẽ vẽ đường cho những tiêu cực khác trong tương lai.
Ngày 09/7/2026
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh