Theo Báo cáo số 286/BC-UBND ngày 20/6/2026 của UBND Thành phố Hà Nội gửi Thường trực HĐND Thành phố, Hà Nội đã áp dụng cơ chế “siêu siêu siêu đặc thù” để khởi công 5 dự án đường sắt đô thị, dự án đường sắt đô thị theo mô hình TOD vào ngày 22/6 vừa qua.
Cả 5 dự án metro (đã xác lập theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm được Chủ tịch UBND Thành phố phê duyệt tại Quyết định số 2512/QĐ-UBND ngày 13/5/2026) khởi công vào ngày 22/6 là: (1). Tuyến số 1: Sân vận động Hùng Vương – Khu công nghiệp đường sắt – Ngọc Hồi – ga Hà Nội – Yên Viên – Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm – sân bay Nội Bài; (2). Tuyến số 2: Sân bay Nội Bài – Trần Hưng Đạo – Thượng Đình – Sân vận động Hùng Vương; (3). Tuyến số 8: Hòa Lạc – Sơn Đồng – Mai Dịch – Vành đai 3 – Lĩnh Nam – Dương Xá; (4). Tuyến số 10: Cổ Loa – Võ Chí Công – Vành đai 3 – Vành đai 2,5 – Times City – Cổ Loa; (5). Tuyến số 14: Đoạn từ cầu Thăng Long – Hồng Hà – Ocean Park.
Điểm chung của cả 5 dự án này là đều áp dụng hình thức tổng thầu theo hợp đồng EPC và nhà thầu được lựa chọn trong trường hợp đặc biệt đều là Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển Đường sắt cao tốc Vinspeed (thuộc tập đoàn Vingroup). Cả 5 dự án đều được áp dụng cơ chế đặc thù theo Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội đối với các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô.
Cụ thể, các dự án metro này đều được khởi công khi chưa hoàn thiện các thủ tục về quy hoạch (đương nhiên chưa hoàn thiện thủ tục về thẩm định thiết kế, báo cáo nghiên cứu khả thi), chưa được quyết định chủ trương đầu tư theo Luật Đầu tư công.
Cả 5 dự án đều áp dụng hình thức đầu tư công và Ban Quản lý đường sắt đô thị đều được UBND Thành phố giao làm chủ đầu tư. Theo Nghị quyết số 258/2025/QH15, Quốc hội cho phép Hà Nội được áp dụng cơ chế đặc thù với các dự án (gồm cả dự án đầu tư công, dự án PPP hoặc dự án đầu tư kinh doanh) mà thuộc danh mục cần triển khai ngay theo chỉ đạo của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố (tại điểm a khoản 2 Điều 1 và khoản 2 Điều 5 Nghị quyết 258).
Với nhóm dự án “cấp bách” này, chủ đầu tư được thực hiện các thủ tục về quy hoạch, khởi công xây dựng công trình đồng thời với thủ tục quyết định chủ trương đầu tư. Chủ đầu tư cũng không phải thực hiện thủ tục cấp giấy phép xây dựng.
Dự án đầu tư công “cấp bách” dạng này cũng được áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt (một cơ chế chỉ định nhà thầu trực tiếp, không đấu thầu). Trên cơ sở đó, Vinspeed đã được lựa chọn là nhà thầu EPC của cả 5 dự án theo phương thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt của Nghị quyết 258.
Tuy nhiên, Nghị quyết 258 vẫn đảm bảo nguyên tắc “có van, có khóa” khi yêu cầu chủ đầu tư phải hoàn thiện các điều kiện khởi công theo pháp luật xây dựng trong thời hạn 6 tháng kể từ ngày khởi công. Nghị quyết 258 không miễn trừ hoàn toàn các điều kiện, thủ tục đầu tư xây dựng. Trường hợp chủ đầu tư không hoàn thiện điều kiện khởi công trong thời hạn 6 tháng thì có thể bị thu hồi, chấm dứt dự án, chấm dứt hợp đồng.
* Lưu ý thêm: Tại khoản 6 Điều 36 Luật Thủ đô 2026 cho phép các dự án đang thực hiện theo Nghị quyết số 258/2025/QH15 trước ngày Luật Thủ đô 2026 có hiệu lực thi hành (ngày 01/7/2026) thì tiếp tục thực hiện theo Nghị quyết 258; nếu chủ đầu tư không hoàn thiện điều kiện về khởi công trong thời hạn 6 tháng kể từ ngày khởi công thì HĐND TP xem xét, quyết định cho gia hạn thêm không quá 6 tháng. Do 5 dự án metro đều triển khai, khởi công trước ngày 01/7/2026 nên về lý thuyết có thể hoàn thiện điều kiện khởi công trong thời hạn 6 tháng + gia hạn thêm tối đa 6 tháng = 12 tháng.
Đây là 5 dự án đường sắt đô thị “siêu khủng” mà theo báo cáo của UBND TP về nhu cầu vốn cho giai đoạn 2026 – 2035, tương ứng phương án hạ ngầm toàn bộ, với suất đầu tư dự kiến 182 triệu USD/km thì cần nguồn vốn khoảng 55 tỷ USD (tương đương gần 1,5 triệu tỷ đồng).
Nếu giả định toàn bộ cơ chế nêu trên được áp dụng, đây có thể là ví dụ điển hình cho mô hình “làm trước – hoàn thiện thủ tục sau” ở quy mô lớn nhất từ trước đến nay trong lĩnh vực đầu tư hạ tầng đô thị tại Việt Nam. Cũng chính vì vậy, yêu cầu về cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và xử lý rủi ro pháp lý sẽ trở nên quan trọng không kém việc huy động nguồn vốn hay tổ chức thi công, làm chủ công nghệ thi công xây dựng.
Tháng 6/2025
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh