Dạo gần đây, tôi nhận thấy các bộ, ngành khi được giao chủ trì soạn thảo thì thường có xu hướng đưa thêm một điều khoản về “nguyên tắc áp dụng luật” vào hầu hết các đạo luật mới, đặt ngay ở những điều luật đầu tiên (thường là từ Điều 3 đến Điều 5, như trong hình là Điều 4 Luật Xây dựng năm 2025).
Cái “mốt” này, theo quan sát của tôi, bắt đầu xuất hiện từ Luật Đầu tư năm 2020, sau đó từng được đề xuất đưa vào dự thảo Luật Nhà ở 2023 và Luật Kinh doanh bất động sản 2023 (nhưng bị bỏ ra theo ý kiến của cơ quan thẩm tra), được tiếp nối trong Luật Đất đai 2024, Luật Đầu tư 2025 cho đến Luật Xây dựng 2025…
Trong khi đó, nếu nhìn lại Luật Xây dựng 2014 (sẽ hết hiệu lực vào ngày 01/7 tới đây để chuyển sang áp dụng Luật Xây dựng 2025) thì sẽ thấy hoàn toàn không tồn tại kiểu điều khoản mang tính chất “khẳng định chủ quyền” như vậy.
Việc bổ sung điều luật riêng về “nguyên tắc áp dụng luật” là “mốt”, “bắt trend” hơn là một kỹ thuật lập pháp thực sự cần thiết. Bởi lẽ, nguyên tắc áp dụng văn bản pháp luật, bao gồm cả cách thức xử lý trường hợp các văn bản có quy định khác nhau về cùng một vấn đề, đã được quy định khá đầy đủ trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ đã xác định rõ thứ tự ưu tiên áp dụng, đưa ra nguyên tắc ưu tiên văn bản có hiệu lực cao hơn, nguyên tắc ưu tiên văn bản ban hành sau…, cũng như cơ chế xử lý khi xảy ra xung đột pháp luật. Đây mới là đạo luật mang tính nền tảng, “trung lập”, thiết lập “luật chơi” chung cho hệ thống pháp luật.
Vì vậy, về mặt kỹ thuật lập pháp, không nhất thiết mỗi đạo luật chuyên ngành phải lặp lại hoặc tự thiết kế một cơ chế áp dụng riêng một cách manh mún (nhằm mục đích chính là để “luật của mình” phải được ưu tiên áp dụng hơn so với “luật khác”).
Một câu hỏi được nhiều người hỏi tôi hoặc đặt ra trong cộng đồng Pháp lý bất động sản của tôi: Khi phát sinh xung đột pháp luật, Tòa án có đương nhiên áp dụng điều khoản về nguyên tắc áp dụng pháp luật được ghi trong từng luật chuyên ngành không. Ví dụ như Điều 4 Luật Xây dựng 2025 về nguyên tắc áp dụng Luật Xây dựng và các luật có liên quan có quy định: “Những nội dung về hợp đồng xây dựng chưa được quy định cụ thể tại Luật này thì áp dụng quy định về hợp đồng trong Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư và Bộ luật Dân sự”. Như vậy, Điều 4 Luật Xây dựng 2025 hoàn toàn bỏ qua Luật Thương mại, vậy nếu một hợp đồng xây dựng giao kết giữa 2 thương nhân, mang đúng bản chất là một hợp đồng thương mại thì khi xảy ra tranh chấp, Tòa án có áp dụng Luật Thương mại 2005 để giải quyết (trong đó có quy định rất quan trọng về phạt hợp đồng)!?
Trên thực tế, cơ quan giải quyết tranh chấp (Tòa án hoặc Trọng tài thương mại) phải căn cứ vào các nguyên tắc chung của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đồng thời xem xét bản chất quan hệ pháp luật, mục đích điều chỉnh của từng văn bản và hoàn cảnh cụ thể của vụ việc để lựa chọn quy phạm phù hợp làm hành lang pháp lý cho phán quyết. Nói cách khác, việc một đạo luật tự quy định về “nguyên tắc áp dụng pháp luật” sẽ không đồng nghĩa với việc quy định đó sẽ luôn được ưu tiên vận dụng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Hãy lấy ví dụ: Tại Luật A có quy định về “nguyên tắc áp dụng pháp luật” theo hướng khi có quy định khác nhau thì phải ưu tiên áp dụng Luật A. Tại Luật B có quy định về “nguyên tắc áp dụng pháp luật” theo hướng khi có quy định khác nhau thì phải ưu tiên áp dụng Luật B. Nhưng quy định của Luật A và quy định của Luật B về một vấn đề lại khác nhau. Vậy Tòa án hay Trọng tài thương mại sẽ phải lựa chọn quy phạm pháp luật của Luật A hay quy phạm pháp luật của Luật B, hay sẽ quay về với nguyên tắc của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật: ưu tiên văn bản ban hành sau?
Ví dụ này cho thấy ngay bản thân các điều khoản về nguyên tắc áp dụng pháp luật (mục đích để xử lý “xung đột pháp luật”) cũng có thể rơi vào tình trạng xung đột với nhau. Và như vậy, việc các luật có xu hướng đưa thêm một điều khoản về “nguyên tắc áp dụng luật” là vừa thừa, vừa thiếu, không giúp giải quyết các xung đột, chồng chéo mà lại tạo thêm các xung đột, chồng chéo mới của hệ thống pháp luật.
Khi đề cập đến quy định về “nguyên tắc áp dụng pháp luật” ngay trong từng văn bản luật, hãy nhớ rằng con dao dù sắc đến đâu cũng không thể tự gọt chuôi của nó.
Hiện nay, Đảng và Nhà nước đang nghiên cứu đề án “hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”. Theo đề án này, ta sẽ nghiên cứu để “tái cấu trúc” hệ thống pháp luật, trong đó sẽ bỏ bớt các văn bản, quy định không cần thiết. Trong bối cảnh ấy, tôi kiến nghị loại bỏ hoàn toàn điều luật về “nguyên tắc áp dụng luật” trong các luật chuyên ngành để áp dụng thống nhất theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Tất nhiên, cũng có quan điểm cho rằng việc quy định nguyên tắc áp dụng ngay trong từng luật chuyên ngành sẽ giúp người áp dụng pháp luật dễ tra cứu và giảm thời gian tìm kiếm quy phạm để áp dụng. Tuy nhiên theo tôi, lợi ích này không đủ lớn để bù đắp nguy cơ tạo thêm các xung đột mới trong hệ thống pháp luật.
Ngày 25/6/2026
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh