Tình cờ đọc được vụ việc khá hay của luật sư đồng nghiệp khiến mình tôi lại thời điểm 2022-2023, khi tham gia các cuộc họp, hội thảo, hội nghị… góp ý xây dựng Luật Đất đai (sửa đổi) – mà khi ban hành sẽ là Luật Đất đai 2024, đang áp dụng hiện nay.
Đồng nghiệp của tôi đặt câu hỏi: “AI CẤP “BẰNG NÔNG DÂN” CHO MỘT CON NGƯỜI?”
Pháp luật đất đai sửa bao lần mà vận dụng thì vẫn lúng túng trong giải quyết các tình huống thực tế.
Khi một người đang canh tác nông nghiệp (tạm gọi là “nông dân”) bị thu hồi đất thì ngoài việc bồi thường giá trị mảnh đất cũng như giá trị của cây cối, hoa màu, công trình (nếu có) trên đất, “nông dân” còn được nhận một khoản tiền nữa. Lý luận về khoản chi phí bổ sung này khá sâu sắc: “nông dân” mất đất sẽ gặp khó khăn với câu hỏi “Làm gì tiếp để kiếm sống đây?” Họ phải chuyển đổi nghề nghiệp và do giá đất nông nghiệp thấp nên họ gặp khó khăn trong chuyển đổi nghề nghiệp. Nếu không có khoản bổ sung làm vốn để làm ăn, hoặc để học tập, chuyển đổi nghề nghiệp, họ rất dễ rơi vào cảnh “bần cùng hóa” vì mất đất, kéo theo nhiều hệ lụy cho gia đình, xã hội.
Vướng mắc xuất hiện khi Luật Đất đai thiết kế khoản chi bổ sung này không phải một khoản chi phí BỒI THƯỜNG mà chỉ là “HỖ TRỢ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm”.
Chính bởi không coi nó là một khoản BỒI THƯỜNG mà thiết kế dưới dạng HỖ TRỢ nên mới sinh ra cái oái oăm như vụ việc luật sư đồng nghiệp chia sẻ.
Vì về nguyên tắc, BỒI THƯỜNG là TRÁCH NHIỆM BẮT BUỘC, không thích, không muốn vẫn phải bồi thường. Còn HỖ TRỢ là LỰA CHỌN TỰ NGUYỆN. Nên Luật Đất đai mới có cơ chế sàng lọc, chỉ những người trực tiếp sản xuất nông nghiệp mới được hỗ trợ (Điều 176 Luật Đất đai 2024 quy định hỗ trợ bằng tiền không quá 05 lần giá đất nông nghiệp cùng loại theo bảng giá đất đối với hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp đang sử dụng đất nông nghiệp).
Khoản HỖ TRỢ này hướng đến đối tượng ĐANG SẢN XUẤT nông nghiệp mà không hướng đến đối tượng CÓ CHỦ QUYỀN đối với đất nông nghiệp.
CHỦ QUYỀN đối với đất sẽ giúp anh được bồi thường giá trị mảnh đất, cây cối, hoa màu, công trình (nếu có) trên đất. Ngược lại, việc ĐANG SẢN XUẤT nông nghiệp giúp anh được HỖ TRỢ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm.
Luật sư đặt câu hỏi: “AI CẤP “BẰNG NÔNG DÂN” CHO MỘT CON NGƯỜI?”
Nên luật sư đồng nghiệp mới đặt câu hỏi: “AI CẤP “BẰNG NÔNG DÂN” CHO MỘT CON NGƯỜI?” “Bằng nông dân” ở đây chính là giấy tờ hay thứ gì đó tương đương có giá trị chứng minh ông A là người trực tiếp sản xuất nông nghiệp và đang sử dụng đất nông nghiệp.
Một ví dụ điển hình đôi khi xảy ra: A có ruộng và cho B mượn để canh tác, không lấy tiền, thì khi Nhà nước thu hồi đất, A nhận được tiền BỒI THƯỜNG về đất, còn B thì được HỖ TRỢ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm. Oái oăm ở chỗ tiền HỖ TRỢ về nghề trong nhiều tình huống lại cao hơn tiền BỒI THƯỜNG về đất, tài sản trên đất; đôi khi có thể cao gấp 5 lần.
Đây là nguyên tắc, quan điểm, triết lý của Luật Đất đai qua các thời kỳ. Lý do Luật Đất đai thiết kế điều luật như vậy là để bảo vệ các nông dân. Pháp luật phản ánh quan điểm của nhà làm luật và có mối quan hệ mật thiết với yếu tố giai cấp, chế độ chính trị.
Đương nhiên, quan điểm/triết lý thì có thể thay đổi, dẫn tới pháp luật có thể thay đổi (cả ở luật thành văn cũng như cách thức áp dụng pháp luật). Theo kế hoạch, năm 2026 này Quốc hội sẽ nghiên cứu sửa Luật Đất đai và quy định nêu trên cũng có thể sẽ được sửa?
Nếu tiếp tục được mời tham gia góp ý xây dựng Luật Đất đai, tôi có thể sẽ tham gia ý kiến về nội dung này.
P.S: Tôi vẫn nhớ buổi họp với ban soạn thảo, tổ biên tập Luật Đất đai (sửa đổi) vào tháng 8/2022, tại trụ sở Bộ Tài nguyên & Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp & Môi trường), với vai trò chuyên gia. Ngày hôm ấy, bộ trưởng Trần Hồng Hà (nay là Phó Thủ tướng) có nhấn mạnh, nhắc đi nhắc lại về việc “Bồi thường là bồi thường, hỗ trợ là hỗ trợ, không được lẫn lộn. Cái gì Nhà nước lấy của dân thì phải bồi thường sòng phẳng cho dân chứ không được nhập nhằng là hỗ trợ”.
Nên quan điểm về khoản mục chi phí nêu trong bài viết này cũng có thể phải thay đổi? Dĩ nhiên nếu như sự thay đổi là cần thiết, hợp lý, phù hợp với tình hình mới, thực tiễn mới.
Vụ việc của luật sư đồng nghiệp: https://www.facebook.com/share/p/14ddj9KjyyX/
Ngày 01/4/2026
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh