Tại hội thảo góp ý sửa Luật Đất đai do Bộ NNMT và VCCI tổ chức ngày 15/8/2025, vấn đề bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất đã được đưa ra thảo luận.
Chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất có vai trò hết sức quan trọng, tác động đến quyền lợi của hàng chục vạn hộ dân trong thời kỳ tới. Vậy mà theo dự thảo Tờ trình sửa đổi luật, vấn đề này lại được thuyết minh, đánh giá tác động rất sơ sài.
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh phát biểu tham luận tại hội thảo góp ý sửa Luật Đất đai do Bộ NNMT và VCCI tổ chức ngày 15/8/2025.
Người soạn thảo đã nhận diện, phán đoán chính xác vấn đề khi đề xuất tính tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất theo bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất: “Tiền bồi thường sẽ thấp hơn nhiều so với việc áp dụng giá đất cụ thể như hiện nay dẫn đến phát sinh khiếu nại của người dân khi Nhà nước thu hồi đất”. Nhưng giải pháp được đưa ra lại chỉ là: “cần có chính sách hỗ trợ khác thỏa đáng đối với người có đất bị thu hồi để hạn chế khiếu nại”.
Hội thảo “Góp ý Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai”
Trong khi đó, dự thảo lại không hề có đề xuất sửa đổi quy định về “hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất”, vậy người thực thi sẽ áp dụng “chính sách hỗ trợ khác thỏa đáng” như thế nào đây?
Tại hội thảo góp ý sửa Luật Đất đai, tôi được biết ý tưởng của Ban soạn thảo là Bồi thường theo bảng giá đất nhân hệ số điều chỉnh, ngoài ra còn “gợi ý” doanh nghiệp là chủ đầu tư được giao đất thực hiện dự án tự nguyện hỗ trợ thêm cho người có đất bị thu hồi.
Về đề xuất này, tôi dẫn lại quan điểm về xây dựng, thiết kế chính sách của Aristotle khi ông bàn đến vấn đề phân bổ nguồn lực trong xã hội, với ví dụ là: ai nên được trao cây sáo tốt nhất (Aristotle lập luận rằng cây sáo tốt nên trao cho người thổi hay nhất vì sẽ làm ra nhiều bản nhạc hay và phù hợp với mục đích của nghệ nhân làm sáo – để thổi được hay). Aristotle nêu quan điểm là thiết kế chính sách phải giải quyết được câu hỏi: “Ai xứng đáng với điều gì”.
Ở câu chuyện hôm nay, người dân bị thu hồi đất và xứng đáng được BỒI THƯỜNG sòng phẳng theo nguyên tắc thị trường thì tại sao lại bồi thường tượng trưng theo bảng giá và trông chờ người khác HỖ TRỢ thêm? Cùng là 1 đồng nhưng tiền bồi thường nó bản chất khác tiền hỗ trợ (“một miếng giữa đàng bằng một sàng xó bếp”).
Đề xuất này khiến tôi nhớ tới thời điểm tháng 8/2022, tròn 3 năm trước, khi tôi được mời đến trụ sở Bộ TN&MT (nay là Bộ NN&MT), dành 1 ngày ở đó để bàn về phương án soạn dự thảo Luật Đất đai sửa đổi khi nó mới ở những bản phác thảo đầu tiên. Bộ trưởng Trần Hồng Hà (nay là Phó Thủ tướng) trực tiếp ngồi rà, sửa từng điểm, khoản, điều của dự thảo luật, khiến tôi nhớ mãi khi lớn tiếng chất vấn người soạn: “Cái này là “bồi thường” hay là “hỗ trợ”? Bồi thường phải đúng là bồi thường, không đánh đồng với hỗ trợ. Hỗ trợ là ta tự nguyện cho người dân, còn bồi thường là Nhà nước có trách nhiệm phải bồi thường.”
Tôi nhắc lại chuyện này để lưu ý rằng thiết kế chính sách phải sòng phẳng, minh bạch. Anh lấy đi của người dân một thứ tài sản quý giá thì phải hoàn trả cho họ một cách tương xứng, đừng bắt người dân phải hi sinh để rồi bonus cho họ một khoản hỗ trợ vì “thương anh túng quá”.
Việc làm này ngoài tính chất “không fair” còn làm giảm đi tính minh bạch, rõ ràng của hệ thống pháp luật: đẩy gánh nặng lên doanh nghiệp, phải chi thêm các khoản hỗ trợ “phi chính thức” – đương nhiên không được hạch toán để khấu trừ vào nghĩa vụ tài chính. Còn nữa, tại 1 thời điểm, trên 1 địa bàn sẽ có nhiều dự án khác nhau của nhiều chủ đầu tư. Có chủ đầu tư “hào phóng” hỗ trợ, có doanh nghiệp lại không thể hỗ trợ nhiều do khó khăn tài chính. Điều đó dẫn đến không công bằng giữa những người sử dụng đất (ví dụ đều được giao đất nông nghiệp theo Nghị định 64, sử dụng đất như nhau, vị trí đất cạnh nhau nhưng người này may mắn được hỗ trợ nhiều, người kia được hỗ trợ ít). Như vậy là trái nguyên tắc “Ai xứng đáng với điều gì” (2 người “xứng đáng” hưởng lợi ích/hoặc được bồi hoàn như nhau nhưng thực tế nhận được khác nhau).
Trong số những người bị thu hồi đất, “đen” nhất là người bị giải phóng mặt bằng cho các dự án đầu tư công, ví dụ thu hồi đất để làm đường giao thông, thì tiền đâu, mạnh thường quân nào đứng ra hỗ trợ? Người này chỉ biết nhìn hàng xóm bị thu hồi đất làm dự án đô thị mà “ứa nước mắt” (dù xét về “xứng đáng” thì 2 người như nhau). Tranh chấp, khiếu kiện cũng sinh ra từ đó. Và nếu thiết kế chính sách theo phương án này, “cái bóng” của Luật Đất đai 2013 – với 70%-80% các vụ khiếu kiện có liên quan đất đai – sẽ quay trở lại.
P.S: Suy cho cùng, pháp luật không nên được thiết kế với giả định người thực thi là những “người tốt” (chờ đợi các doanh nghiệp sẽ đóng vai các mạnh thường quân, tự nguyện rút hầu bao hỗ trợ cho người dân) – như thế thì rủi ro quá. Giả định hợp lý là người thực thi sẽ tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Theo đó, luật cần thiết kế một quy chế minh bạch, hải hòa, lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp, người dân và biện pháp bảo đảm để các bên phải thực hiện đúng quy chế đó và quyền lợi của các bên sẽ được bảo đảm.
Ngày 15/8/2025
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh