Tranh luận dữ dội liên quan chủ đề “hiến tạng” những ngày qua xuất phát từ hai việc xảy ra gần nhau rồi bị nhập làm một: Quốc hội nghe trình dự án luật có đề xuất liên quan đến người dưới 18 tuổi, đồng thời thông tin Bộ Y tế lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi về dự thảo được lan truyền rộng rãi.
Trên thực tế, khảo sát hỏi ý kiến trẻ về nội dung chính sách, còn dự thảo quy định điều kiện, thủ tục hiến; hai việc khác nhau nhưng thường bị diễn đạt như thể trẻ được hỏi về đăng ký hiến tạng.
Vậy tại sao đề xuất “hiến tạng” lại gây tranh cãi?
Thứ nhất, hiến tạng gắn với nỗi sợ sâu sắc về sự sống, cái ch.ế.t và thân thể trẻ em. Nhiều người nghe cụm “trẻ em hiến tạng” liền hình dung đến việc lấy tạng khi trẻ còn sống hoặc trẻ bị đưa vào tình huống nguy hiểm.
Dự thảo thực tế phân biệt hiến mô tái sinh khi còn sống với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời; Bộ Y tế khẳng định không cho phép lấy thận, gan, tim, phổi hay bộ phận cơ thể lành của trẻ đang sống. Nhưng các điều kiện chuyên môn như ch.ế.t não, ch.ế.t tuần hoàn và quy trình xác định độc lập khó truyền đạt ngắn gọn, nên thông tin dễ bị rút thành một cụm gây sốc: “cho trẻ dưới 18 tuổi hiến tạng”.
Thứ hai, việc hỏi trẻ từ 7 tuổi khiến phụ huynh lo các em chưa đủ khả năng hiểu vấn đề. Phiếu khảo sát được công khai đề cập đến các nội dung đăng ký hiến, hiến mô tái sinh khi còn sống và vai trò của cha, mẹ, người đại diện của trẻ.
Những người phản đối bày tỏ băn khoăn việc trẻ có hiểu đúng khái niệm hay không, liệu câu trả lời có bị ảnh hưởng bởi cha mẹ, thầy cô, cách đặt câu hỏi hoặc áp lực ở trường học hay không. Đây là lo ngại về độ tuổi, tính tự nguyện và phương pháp khảo sát; nó không tự động chứng minh rằng trẻ đang bị yêu cầu cam kết hiến.
Thứ ba, một số người viện dẫn năng lực hành vi dân sự và quyền quyết định của cha mẹ. Lập luận này thường đánh đồng việc trẻ góp ý về một dự thảo với việc trẻ đăng ký hiến hoặc đưa ra quyết định y khoa. Nhưng sự nhầm lẫn cũng cho thấy cơ quan tổ chức khảo sát cần giải thích thật rõ mục đích, phạm vi, cách sử dụng câu trả lời và việc trẻ có thể từ chối tham gia hay không.
Việc tham vấn trẻ em để lắng nghe tâm tư, nguyện vọng, ý kiến của trẻ khi thiết kế chính sách là tốt, nhưng cách thức khảo sát, nội dung câu hỏi khảo sát… cũng vô cùng quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và độ tin cậy của kết quả khảo sát.
Thứ tư, có nỗi lo về cưỡng ép, mua bán, giả mạo nguyện vọng hoặc lợi dụng trẻ em mất tích. Trên mạng, một số người đã kết nối đề xuất với các vụ trẻ mất tích rồi suy đoán chính sách có thể tạo “nguồn tạng hợp pháp”. Đây là cáo buộc rất nặng nhưng chưa thấy căn cứ cụ thể chứng minh.
Dù vậy, lo ngại về khả năng lạm dụng không thể chỉ gạt đi bằng lời trấn an: dự thảo cần có cơ chế kiểm tra nhân thân, xác định độc lập tình trạng ch.ế.t, ngăn cưỡng ép và kiểm soát điều phối tạng. Mặc dù Bộ Y tế cho biết dự thảo có các quy định cấm mua bán, ép buộc, lấy trộm, lợi dụng quan hệ giám hộ và yêu cầu độc lập trong đánh giá, tư vấn; dư luận vẫn có quyền hỏi các cơ chế ấy sẽ vận hành ra sao trên thực tế.
Thứ năm, cách thông tin ban đầu chưa giúp công chúng nhìn rõ các lớp vấn đề. Khi tin về đề xuất chính sách và tin về khảo sát học sinh xuất hiện sát nhau, những chi tiết quan trọng như khảo sát không lấy ý kiến toàn bộ trẻ từ 7 tuổi, không khảo sát học sinh tiểu học tại các cơ sở giáo dục theo giải thích của đơn vị soạn thảo, và phiếu hỏi không đồng nghĩa với đăng ký hiến dễ bị chìm.
Mặc dù Bộ Y tế sau đó đã lên tiếng giải thích thêm về điều kiện hiến và biện pháp bảo vệ trẻ nhưng sự chậm trễ, kém chủ động trong truyền thông chính sách đã làm giảm hiệu quả và là một bài học cần nghiêm túc rút kinh nghiệm trong hoạt động lập pháp.
Vì vậy, phản ứng hiện nay gồm cả lo ngại có cơ sở về sự tự nguyện, độ tuổi, cách hỏi và khả năng thực thi; nhầm lẫn giữa khảo sát chính sách, đăng ký hiến và thực hiện hiến; cùng suy đoán chưa có chứng cứ về việc hợp pháp hóa nguồn tạng từ trẻ mất tích. Muốn tranh luận công bằng cần tách ba lớp này.
Cơ quan soạn thảo cần công khai phiếu hỏi, cách chọn người tham gia, quy trình bảo vệ trẻ và cơ chế kiểm soát; còn người phản đối nên dựa trên nội dung dự thảo và chứng cứ cụ thể thay vì suy từ khảo sát sang kết luận rằng trẻ sẽ bị lấy tạng.
Cũng cần ghi nhận lý do chính sách mà cơ quan soạn thảo nêu: một số bệnh nhi cần mô hoặc tạng có kích thước phù hợp, trong khi nguồn từ người trưởng thành có thể không đáp ứng. Lý do ấy đáng được xem xét, nhưng tự nó chưa đủ để chứng minh đề xuất đã có hàng rào bảo vệ hoàn chỉnh.
Ngày 26/10/2026
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh