Xung quanh đề xuất “mở rộng việc hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi ch.ế.t”, đã có rất nhiều ý kiến phản đối việc lấy ý kiến học sinh. Nhiều người đã viện dẫn quy định về độ tuổi có đủ năng lực hành vi dân sự để cho rằng việc hỏi trẻ về vấn đề này bắt buộc phải có cha mẹ đồng ý. Có người còn lo ngại chính sách sẽ tạo điều kiện “hợp pháp hóa” nguồn tạng từ trẻ em mất tích.
Lo lắng cho sự an toàn của trẻ là chính đáng. Nhưng để bảo vệ trẻ, trước hết cần phân biệt đúng những việc đang được bàn đến: (i) lấy ý kiến về chính sách hiến; (ii) đăng ký hiến và (iii) thực hiện việc hiến. Đây là những hoạt động có thời điểm thực hiện, mục đích, điều kiện và hệ quả pháp lý khác nhau.
Trước tiên, phải thẳng thắn rằng: Một đứa trẻ góp ý về chính sách hiến tạng không có nghĩa là đứa trẻ ấy đồng ý hiến tạng. Tương tự, hỏi học sinh về phòng, chống bạo lực học đường không phải là yêu cầu các em tự giải quyết một vụ bạo lực; hỏi về chính sách y tế không phải là yêu cầu các em quyết định một can thiệp y khoa.
Nếu một phiếu khảo sát thực sự chứa nội dung đăng ký, cam kết hoặc thu thập thông tin nhằm phục vụ việc hiến của cá nhân thì phải xem xét theo đúng bản chất ấy. Nhưng nếu chỉ là khảo sát quan điểm về chính sách trong dự thảo luật, không thể suy diễn rằng sự đồng ý của trẻ về chính sách cũng đồng thời là sự đồng ý hiến bộ phận cơ thể.
Tôi chưa có phiếu khảo sát gốc nên không khẳng định cuộc khảo sát đã được tổ chức đúng hay chưa. Điều cần phản biện ở đây là quan điểm cho rằng cứ hỏi trẻ về một vấn đề nhạy cảm thì đã là không phù hợp, thậm chí trái pháp luật.
Thứ hai, pháp luật ghi nhận quyền được tham gia của trẻ. Điều 34 Luật Trẻ em quy định quyền bày tỏ ý kiến, nguyện vọng. Điều 74 yêu cầu sự tham gia của trẻ em hoặc tổ chức đại diện tiếng nói, nguyện vọng của trẻ, tùy độ tuổi, khi xây dựng chính sách, văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Điểm d khoản 2 Điều 74 cũng ghi nhận hình thức tham vấn, thăm dò, lấy ý kiến trẻ em.
Như vậy, việc lắng nghe trẻ trong quá trình xây dựng chính sách có căn cứ pháp luật rõ ràng. Điều đó không có nghĩa phải phát cùng một bảng hỏi cho tất cả học sinh, càng không có nghĩa mọi em nhỏ đều phải hiểu các khái niệm chuyên môn như bác sĩ hoặc luật sư. Cơ quan tổ chức phải lựa chọn đối tượng, cách giải thích và hình thức tham gia thích hợp.
Viện dẫn Điều 20, Điều 21 Bộ luật Dân sự để phủ nhận sạch trơn việc hỏi ý kiến người chưa thành niên là chưa đúng trọng tâm. Điều 20, Điều 21 Bộ luật Dân sự quy định năng lực hành vi dân sự và việc xác lập, thực hiện giao dịch cụ thể, làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của người tham gia giao dịch ấy.
Ngược lại, một hoạt động góp ý chính sách thông thường không phải là giao dịch dân sự và càng không định đoạt quyền hiến bộ phận cơ thể của người góp ý. Không thể chỉ từ quy định về giao dịch của người chưa thành niên mà kết luận mọi cuộc khảo sát đều bắt buộc phải có cha mẹ đồng ý theo chính quy định ấy.
Thầy cô giáo hỏi ý kiến học trò về việc chọn chỗ ngồi, chọn mẫu đồng phục, chọn bài hát truyền thống hay đơn giản là chọn món ăn cho bữa liên hoan cuối kỳ… có cần phụ huynh tham gia hay không?
Cũng phải nhấn mạnh rằng hoạt động tham vấn ý kiến của trẻ nhằm cung cấp thông tin, căn cứ để xây dựng và hoàn thiện chính sách; ý kiến của trẻ phải được xem xét, tiếp thu hoặc giải trình, nhưng không thay thế quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Cơ quan chủ trì soạn thảo luật và các cơ quan tham gia xây dựng luật vẫn phải tự chịu trách nhiệm về nội dung, chất lượng của luật.
Thứ ba, việc lấy ý kiến trẻ còn gắn với yêu cầu đánh giá tác động chính sách theo quy định của luật. Cụ thể, theo các điều 28 – 32 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025, quy trình xây dựng chính sách gồm các khâu xác định chính sách, đánh giá tác động, lấy ý kiến và tham vấn, thẩm định, thông qua chính sách. Điều 29 yêu cầu xem xét tác động đối với hệ thống pháp luật, kinh tế – xã hội, về giới và thủ tục hành chính khi có liên quan. Điều 30 yêu cầu lấy ý kiến đối tượng chịu tác động trực tiếp; cơ quan lập đề xuất phải nghiên cứu tiếp thu, giải trình.
Điều 14 Nghị định số 78/2025/NĐ-CP quy định việc đánh giá đối với từng giải pháp, kết hợp phương pháp định lượng và định tính, ưu tiên định lượng; thông tin sử dụng phải chính xác, trung thực và có nguồn. Đây là hoạt động phân tích, so sánh phương án để lựa chọn chính sách, không đơn thuần là đếm số phiếu đồng ý.
Với chính sách liên quan trực tiếp đến người chưa thành niên, làm sao đánh giá đầy đủ tác động nếu chỉ hỏi người lớn mà phớt lờ tâm tư, nguyện vọng của trẻ? Cha mẹ có thể cho biết nỗi lo của cha mẹ. Bác sĩ có thể phân tích yêu cầu chuyên môn. Nhưng trẻ có thể giúp nhận diện những điều người lớn chưa nhìn thấy: cách giải thích nào gây sợ hãi, câu hỏi nào khiến các em cảm thấy bị ép buộc, các em có dám nói “không” khi giáo viên hoặc cha mẹ đang mong đợi một câu trả lời khác hay không.
Đó chính là thông tin cần thiết để thiết kế biện pháp bảo vệ trẻ. Càng lo nguy cơ gây tổn thương tâm lý, càng cần tìm hiểu phản ứng của trẻ bằng phương pháp an toàn, thay vì mặc định người lớn đã hiểu hết cảm nhận của các em.
Tất nhiên, khảo sát trẻ chỉ là một nguồn thông tin. Nó không thay thế nghiên cứu y khoa, đánh giá đạo đức, ý kiến gia đình hay trách nhiệm quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Nhiều trẻ đồng ý cũng không đủ chứng minh một chính sách an toàn; nhiều trẻ lo sợ cũng không tự động chứng minh chính sách phải bị loại bỏ. Điều cần tìm hiểu là vì sao các em đồng ý, phản đối hoặc chưa hiểu.
Sự cần thiết của việc lấy ý kiến luôn đi cùng trách nhiệm tổ chức đúng cách. Điều 78 Luật Trẻ em yêu cầu môi trường tham gia an toàn, thân thiện, bình đẳng; thông tin phù hợp; sự tham gia tự nguyện, phù hợp độ tuổi và sự phát triển; ý kiến phải được tiếp nhận và phản hồi.
Theo tôi, với chủ đề này, phải giải thích ngay từ đầu rằng khảo sát không phải đăng ký hiến để giải tỏa mối quan ngại, ám ảnh lớn nhất. Cần cho phép trẻ không trả lời, dừng tham gia hoặc bày tỏ ý kiến phản đối mà không chịu bất kỳ bất lợi nào. Câu hỏi phải trung lập, tránh hình ảnh gây ám ảnh, tránh tạo cảm giác: từ chối hiến là ích kỷ. Việc thu thập thông tin cá nhân và phối hợp với gia đình cũng phải được xem xét riêng theo yêu cầu pháp luật và tính chất cuộc khảo sát.
Cha mẹ hoàn toàn có quyền yêu cầu công khai mục đích, nội dung, đơn vị tổ chức và biện pháp bảo vệ trẻ. Nếu bảng hỏi không phù hợp, cần sửa hoặc dừng cách làm đó. Nhưng khi chưa có phiếu gốc, chưa rõ phương pháp thực hiện, việc quy kết “toàn bộ hoạt động lấy ý kiến là sai” sẽ dẫn cuộc tranh luận đi quá xa.
Cũng cần cảnh giác với suy diễn rằng mở rộng quyền hiến sẽ “hợp pháp hóa” nguồn tạng từ trẻ mất tích. Nguy cơ giả mạo, cưỡng ép và trục lợi phải được đưa vào đánh giá tác động để xây dựng hàng rào kiểm soát. Tuy nhiên, một cơ chế hiến hợp pháp không biến hành vi mua bán, chiếm đoạt bộ phận cơ thể thành hợp pháp.
Tôi ủng hộ việc lấy ý kiến trẻ em về những chính sách liên quan đến các em, với phương pháp phù hợp và sự bảo vệ cần thiết. Trẻ cần được lắng nghe cả khi các em đồng ý, phản đối, lo sợ hoặc nói rằng mình chưa hiểu. Một chính sách muốn bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ phải dành chỗ cho chính tiếng nói ấy.
Ngày 22/10/2026
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh