Cùng là những vụ án mà trong quá trình xét xử có phát sinh tình tiết mới nhưng sự thay đổi chính sách, pháp luật trong vụ “gà lôi trắng” làm giảm tính nguy hiểm của hành vi, còn trong vụ “tổ chức dạy thêm” lại theo chiều hướng ngược lại.
Khi tôi đăng bài viết và clip chia sẻ về việc UBND thành phố Hà Nội bãi bỏ Quyết định số 22/2013/QĐ-UBND quy định về dạy thêm, học thêm – có mối liên hệ gần gũi với vụ việc cô giáo Nguyễn Thị Bình, cựu hiệu trưởng trường THCS Ba Đình bị tòa sơ thẩm tuyên 3 năm tù về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, nhiều người đã bình luận, so sánh với “vụ án gà lôi trắng” và tin rằng cô Bình có thể được hưởng chính sách khoan hồng như bị cáo Thái Khắc Thành.
Về vụ án “gà lôi trắng”, bị cáo Thái Khắc Thành đã được hưởng lợi nhờ sự thay đổi kịp thời của chính sách, pháp luật. Bản án hình sự sơ thẩm số 35/2025/HS-ST ngày 08/8/2025 xác định anh Thành phạm tội “Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm” theo điểm b khoản 2 Điều 244 Bộ luật Hình sự với án phạt 6 năm tù. Tại thời điểm bị cáo Thành phạm tội (nuôi, nhốt, mua bán gà lôi trắng) và thời điểm điều tra, truy tố thì gà lôi trắng thuộc nhóm IB (động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm – là động vật rừng đang bị đe dọa tuyệt chủng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại) theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP.
Tuy nhiên tại thời điểm vụ án được đưa ra xét xử sơ thẩm, đã có sự thay đổi của chính sách, pháp luật khi Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xác định lại: gà lôi trắng thuộc nhóm IIB (các loài thực vật rừng, động vật rừng chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có nguy cơ bị đe dọa nếu không được quản lý chặt chẽ, hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại).
Do gà lôi trắng được chuyển nhóm từ nhóm IB xuống nhóm IIB, tức là mức độ nguy cấp, quý, hiếm đã giảm đi nên tại phiên tòa phúc thẩm vào cuối năm 2025, TAND tỉnh Hưng Yên đã tuyên miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo Thành. Theo thẩm phán chủ tọa phiên tòa, việc truy tố bị cáo Thành là đúng người, đúng tội nhưng xem xét đề nghị của VKSND tỉnh Hưng Yên nên đã quyết định sửa bản án sơ thẩm, miễn trách nhiệm hình sự cho bị cáo (Điều 29 Bộ luật hình sự quy định căn cứ miễn trách nhiệm hình sự: “a) Khi tiến hành điều tra, truy tố hoặc xét xử, do có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa”).
Với vụ việc của cô giáo Nguyễn Thị Bình, cựu hiệu trưởng trường THCS Ba Đình, tại thời điểm tổ chức dạy thêm thì đã vi phạm quy định tại Quyết định số 22/2013/QĐ-UBND của UBND thành phố Hà Nội quy định về dạy thêm, học thêm (thời điểm có hành vi vi phạm pháp luật). Nhưng Quyết định số 22/2013 đã bị bãi bỏ.
Liệu đây có phải tình huống tương tự như vụ án “gà lôi trắng” để tin rằng cô Bình có thể nhận được phán quyết có lợi hơn tại phiên tòa phúc thẩm như rất nhiều ý kiến những ngày qua (chẳng hạn, cô Bình liệu có thể được miễn trách nhiệm hình sự do có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa)?
Xin thưa, giữa 2 vụ việc (vụ “nuôi, nhốt, mua bán gà lôi trắng” và vụ “tổ chức dạy thêm”) có tình huống pháp lý hoàn toàn khác nhau nên không thể vận dụng tư duy áp dụng tương tự pháp luật được:
(i) Vụ gà lôi trắng: Gà lôi trắng được chuyển nhóm từ nhóm IB (giai đoạn phạm tội, điều tra, truy tố) xuống nhóm IIB (giai đoạn xét xử), tức là mức độ nguy cấp, quý, hiếm đã giảm đi. =>Pháp luật tại thời điểm xét xử CÓ LỢI HƠN CHO BỊ CÁO.
(ii) Vụ tổ chức dạy thêm:
(a) Thời điểm cô Bình làm hiệu trưởng, tổ chức dạy thêm (năm 2013-2014): Thông tư 17/2012 của Bộ GD&ĐT và Quyết định 22/2013 của Hà Nội CHO PHÉP DẠY THÊM VÀ THU TIỀN PHỤ HUYNH (tạm bỏ qua quy định khác nhau giữa Thông tư 17/2012 và Quyết định 22/2013 về mức thu, điểm mấu chốt là cả 2 văn bản đều cho phép dạy thêm trong trường và thu tiền).
(b) Thời điểm xét xử (thời điểm hiện nay): Thông tư 29/2024 đã thay thế Thông tư 17/2012, nên Hà Nội đã bãi bỏ Quyết định 22/2013.
=>Pháp luật hiện nay KHÔNG CHO PHÉP dạy thêm trong trường và thu tiền => Pháp luật thời điểm xét xử BẤT LỢI HƠN CHO BỊ CÁO.
Cùng là tình huống “có sự thay đổi chính sách, pháp luật” nhưng trong vụ gà lôi trắng, pháp luật thay đổi theo hướng có lợi hơn cho bị cáo còn trong vụ tổ chức dạy thêm thì pháp luật thay đổi theo hướng ngược lại: bất lợi hơn.
Giữa 2 vụ việc có sự khác biệt về “Đối tượng” và “Hành vi”:
Trong vụ gà lôi trắng, đối tượng của tội phạm (con gà lôi) thay đổi vị trí trong danh mục bảo vệ. Bản chất của hành vi không đổi nhưng đánh giá của Nhà nước về độ quý hiếm của đối tượng đã giảm xuống.
Trong vụ tổ chức dạy thêm, hành vi là “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn…”. Việc Hà Nội bãi bỏ Quyết định 22/2013 là để thực thi “lệnh cấm” dạy thêm thu tiền của Bộ GD&ĐT (theo Thông tư 29/2024). Nghĩa là Nhà nước đánh giá hành vi thu tiền dạy thêm trong trường hiện nay “xấu” hơn (nên mới không cho phép nữa). Do đó, hành vi không hề giảm tính nguy hiểm cho xã hội và không thể coi đây là sự thay đổi chính sách theo hướng khoan hồng như vụ gà lôi trắng.
Dĩ nhiên, theo nguyên tắc áp dụng hồi tố của pháp luật thì nếu pháp luật thời kỳ sau có lợi hơn cho chủ thể áp dụng thì áp theo pháp luật thời kỳ sau; ngược lại nếu pháp luật thời kỳ sau bất lợi hơn thì áp dụng theo pháp luật có hiệu lực tại thời điểm xảy ra hành vi. Nên việc Thông tư 29/2024 thay thế Thông tư 17/2012, Hà Nội đã bãi bỏ Quyết định 22/2013 và hiện không còn cho phép hành vi tổ chức dạy thêm thu tiền trong nhà trường không làm xấu đi tình trạng của cô Bình (do hành vi đã hoàn toàn kết thúc trước Thông tư 29/2024).
Như vậy, cơ quan tố tụng sẽ áp theo pháp luật tại thời điểm cô Bình tổ chức dạy thêm (năm 2013-2014), tức là theo Thông tư 17/2012 và Quyết định 22/2013 để xét xử.
Bây giờ, điểm mấu chốt để xác định cô Bình có “làm trái công vụ” không là Quyết định 22/2013 có hiệu lực hay không tại thời điểm tổ chức dạy thêm (năm 2013-2014)? Với câu hỏi này, quan điểm của tôi đã nêu trong bài viết trước: Quyết định 22/2013 không trái Thông tư 17/2012 và hoàn toàn có hiệu lực pháp luật.
Nhiều người đã và đang nhầm lẫn rằng: Văn bản bị bãi bỏ => Văn bản đó sai ngay từ đầu => Người làm trái văn bản đó không có lỗi.
Tuy nhiên, như tôi đã chỉ rõ: Quyết định 22/2013 được bãi bỏ vì nó hết sứ mệnh lịch sử và không còn phù hợp với quy định mới (Thông tư 29/2024), chứ không phải bị Hủy bỏ vì có nội dung trái pháp luật ngay tại thời điểm ban hành. Vì vậy, hành vi “làm trái” tại thời điểm năm 2013-2014 vẫn nguyên giá trị là hành vi vi phạm quy định công vụ đang có hiệu lực thời điểm đó.
Ngày 15/5/2026
Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh
#DinhLaws